lne Gevers	curator  \  writer  \  activist

· back

Badiou's bijdrage aan de autonomie van de kunst Met grote verbazing las ik in Metropolis M (3/2004) het artikel van Ton Rummens over het gedachtegoed van de franse filosoof Alain Badiou in relatie tot kunst. Kort door de bocht stelt Rummens dat het bijvoegsel ' geëngageerd' kan komen te vervallen want Badiou zegt dat alle kunst vanuit zichzelf al geëngageerd is. Dit artikel is mijns inziens het schoolvoorbeeld van hoe iemands filosofie kan worden verkracht en dienstbaar gemaakt van de zoveelste ideologie. Namelijk dat kunst van nature autonoom is. Twee ingrediënten heeft Rummens nodig en daar vult hij vervolgens 5 bladzijden mee: het varkenshok van de kunstenaar Benjamin Verdonck en de vasttelling van Badiou dat kunst een van de domeinen is - naast politiek, liefde en wetenschap - waar zich waarheidsprocessen kunnen voltrekken. Volgens de wet van de vervalsende herhaling worden deze waarheidsprocessen op de eerste bladzijde al vertaald tot "kunst die een apart soort waarheid genereert" en ja hoor, op pagina twee is kunst op zichzelf dus al een waarheidsprocedure geworden. Op de volgende bladzijde opnieuw: "Kunst is autonoom en geëngageerd, want Kunst is een apart soort waarheid, om te eindigen met de vaststelling dat alle kunst  "op volstrekt autonome en originele wijze 'geëngageerd' is. Of ze dat nu wil of niet" (....) Kunst is kunst is kunst." Kunst die zich weer heerlijk en opnieuw door de filosofie geaccordeerd met zichzelf mag bezighouden. Een huldiging aan de tautologie, maar met Badiou heeft dit bijster weinig uit te staan. Ik hoop maar dat het nog even duurt voordat vooraanstaande politici Badiou hebben ontdekt. Probleem is dat Badiou's notie van ethiek en kunst als domein waar zich die ethiek in de vorm van waarheidsprocessen kan voltrekken volledig wordt platgewalst, wanneer de lezer enige uitleg over de oorsprong van die waarheidsprocessen wordt onthouden. De schrijver zelf wijdt er 20 woorden aan: " Het heeft weinig zin om op deze plek en in dit kader de ontologische en technisch -filosofische grondslagen en consequenties van die visie uit de doeken te doen". In een noot verwijst hij naar het werk van de denker zelf. Bij mij rijst de vraag hoeveel de schrijver zelf uit dat werk heeft gelezen. De uitspraken van Badiou over de kunst als een van de domeinen waar zich waarheidsprocessen KUNNEN afspelen worden namelijk vooraf gegaan door cruciale uitspraken van Badiou over subject zijn, over waarheden, ethiek en het kwade. En aangezien Badiou het autonome subject van meet af aan ter discussie stelt, denk ik dat het naar zijn mening wel mee zal vallen met de autonomie van hetgeen deze zichzelf als uniek beschouwende subjecten fabriceren. Alain Badiou deelt de postmoderne kritiek op het enkelvoudige en ondeelbare subject. In eerste instantie tracht hij het woord ' subject' in zijn geheel te vermijden. Een mens is beter te omschrijven als een  "meervoudig complex van zijn" (1). De logische benadering die 'subject zijn' definieert als 'onderdaan' of 'onderworpen zijn aan' indachtig, stelt hij dat een mens nooit bij voorbaat een subject kan zijn. Mensen kunnen hooguit tot subjecten - in de zin van dienstbaar zijn aan iets dat groter is dan zijzelf - uitgroeien. En alleen dan wanneer de omstandigheden zich daartoe voordoen. Diep in het leven ingrijpende trauma's kunnen mensen ertoe brengen een ontologische weg in te slaan. Zo iemand kan, vaak tegen wil en dank, tot subject worden. Maar alleen wanneer zo'n 'meervoudig complex van zijn' besluit om in het proces dat volgt trouw te blijven aan die ingrijpende gebeurtenis. Tegen de verdrukking in. Dit soort 'waarheidsprocessen' ontstaan namelijk pas wanneer het zich ontwikkelende subject besluit om, die indringende realiteit indachtig, elke nieuwe situatie in verband te brengen met dat wat hem of haar tot op het bot heeft geraakt. In die zin impliceert trouw zijn aan een waarheid een diepgaande en immanente breuk met de specifieke orde waarin die gebeurtenis plaatsvond. Kunst is volgens Badiou een van de domeinen -naast politiek, liefde en wetenschap - waarin zich dit soort unieke en immanente waarheidsprocessen kunnen voltrekken. Met kunstenaars als degenen die belangeloos hun leven -in de vorm van tijd, energie, creativiteit - in dienst stellen van die waarheidsprocedures, vaak tegen beter weten in.   Om kort te gaan: Badiou accepteert geen abstracte, vooraf vastgelegde vormen van ethiek. Deze kunnen vanuit hun aard slechts conservatief zijn en achter de feiten aanlopen. Evenmin zal hij erg onder de indruk zijn van interpretaties die via een cirkelbeweging aloude en rigide opvattingen over immanente eigenschappen van kunst verkondigen. Kunst ontstaat nog altijd alleen in wisselwerking met degene die haar in een gedeelde bezieling kan voltooien. Engagement en (relatieve)autonomie zijn evenmin vanzelfsprekend onderdeel van kunst als het subjectschap een aangeboren eigenschap is van het individu. Beiden dienen verworven te worden en zijn, hoe graag we ook zouden willen, nog altijd geen onmiddellijk te verkrijgen 'commodities'.   1 Alain Badiou, Ethics, An Essay on the Understanding of Evil, New York 2002 Ine Gevers, website Metropolis M, 2004 [top]